Nỗ lực nhận diện sớm, chữa lành tổn thương tinh thần cho thế hệ trẻ

Đừng để những thay đổi của trẻ bị xem là “chuyện tuổi mới lớn”

Từ một học sinh vui vẻ, hòa đồng, em Lê Viết V. (14 tuổi, trú tại xã Xuân Lộc) dần trở nên ít nói, ngại giao tiếp, mất ngủ và lo lắng mỗi khi đến trường. Kết quả học tập sa sút, em thường xuyên đau đầu, dễ cáu gắt, cảm xúc thay đổi thất thường.

Trong thời gian chờ khám tại Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Hà Tĩnh, V. khá ít nói, ánh mắt liên tục né tránh người đối diện. Trước những câu hỏi của bác sĩ, em chỉ trả lời ngắt quãng, dè dặt.

Bác sĩ CKI Nguyễn Ngọc Quý, Trưởng khoa Khám bệnh - Cấp cứu (Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Hà Tĩnh) thăm khám, tư vấn tâm lý cho bệnh nhân học đường cùng phụ huynh

Ban đầu, gia đình cho rằng những thay đổi của con chỉ là biểu hiện thường gặp ở tuổi dậy thì. Chỉ đến khi tình trạng kéo dài, ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt và việc học, mẹ em mới đưa con đến bệnh viện thăm khám.

“Gia đình ban đầu cứ nghĩ con đang bước vào giai đoạn dậy thì, tâm lý thay đổi là điều khó tránh. Đến khi thấy cháu thu mình trong phòng, mất ngủ liên tục, tôi mới giật mình đưa đi kiểm tra. Sự tư vấn tận tình của các bác sĩ giúp tôi hiểu rằng, lắng nghe và thấu hiểu cảm xúc của con cũng quan trọng không kém việc chăm lo sức khỏe thể chất”, mẹ em V. chia sẻ.

Câu chuyện của V. không phải là trường hợp cá biệt. Những vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em, thanh thiếu niên đôi khi không bắt đầu bằng những biểu hiện rõ ràng. Một học sinh đột nhiên ít nói, không muốn đến trường, kết quả học tập giảm sút, thường xuyên mất ngủ hoặc dễ cáu gắt rất dễ bị gắn với những nhận xét như “ương bướng”, “lười học” hay “tâm lý tuổi mới lớn”.

Tuy nhiên, khi những thay đổi này kéo dài, ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập và các mối quan hệ, đó có thể là dấu hiệu cho thấy trẻ đang gặp khó khăn về sức khỏe tâm thần và cần được quan tâm đúng mức.

Theo UNICEF, trên toàn cầu, khoảng 1/7 trẻ vị thành niên từ 10-19 tuổi được chẩn đoán mắc một rối loạn tâm thần. Tự tử cũng là một trong những nguyên nhân gây tử vong đáng lưu ý ở nhóm tuổi này.

Bác sĩ Bệnh viện Sức khỏe Tâm thần Hà Tĩnh kiểm tra sức khỏe cho học sinh có biểu hiện rối loạn lo âu

Tại Hà Tĩnh, nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần cũng đang ngày càng rõ nét. Trong 9 tháng đầu năm 2026, Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Hà Tĩnh ghi nhận 10.036 lượt khám, tăng 15,97% so với cùng kỳ năm 2025; trong đó có 1.498 lượt điều trị nội trú.

Đáng chú ý, số thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên đến khám và tư vấn ngày càng nhiều. Các vấn đề thường gặp gồm áp lực tâm lý, rối loạn lo âu, trầm cảm và những khó khăn liên quan đến việc sử dụng thiết bị điện tử. Trung bình mỗi tháng, bệnh viện tiếp nhận gần 30 trẻ trong độ tuổi học đường đến khám, tư vấn về các vấn đề tâm lý và rối loạn sức khỏe tâm thần.

Theo các bác sĩ, việc số trẻ đến khám tăng một mặt cho thấy nhận thức của gia đình về sức khỏe tâm thần đã có chuyển biến tích cực, nhưng mặt khác cũng phản ánh nhu cầu hỗ trợ tâm lý ở trẻ em, thanh thiếu niên đang ngày càng lớn. Trong đó, các biểu hiện lo âu chiếm tỷ lệ đáng kể.

Lắng nghe để trẻ không phải một mình đối diện với áp lực

Theo bác sĩ CKI Nguyễn Ngọc Quý, Trưởng khoa Khám bệnh - Cấp cứu, Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Hà Tĩnh, tuổi vị thành niên là giai đoạn có nhiều thay đổi về tâm sinh lý. Trẻ bắt đầu hình thành quan điểm sống riêng, đề cao tính độc lập và quyền riêng tư, trong khi kỹ năng ứng phó với áp lực vẫn còn hạn chế.

Áp lực điểm số, thi cử, kỳ vọng của cha mẹ, mâu thuẫn với bạn bè, bắt nạt học đường, tự ti về ngoại hình hay việc sử dụng mạng xã hội quá mức đều có thể tác động đến sức khỏe tâm thần của trẻ.

Khi chưa có kỹ năng nhận diện, bộc lộ và chia sẻ cảm xúc, trẻ có thể lựa chọn cách im lặng, thu mình hoặc tìm đến những phương thức giải tỏa thiếu lành mạnh. Rối loạn lo âu và trầm cảm là những vấn đề sức khỏe tâm thần thường gặp ở trẻ em, thanh thiếu niên. Nếu không được nhận diện và hỗ trợ sớm, các biểu hiện bất thường có thể kéo dài, ảnh hưởng đến học tập, các mối quan hệ, sự phát triển nhân cách và tương lai của trẻ.

Nhân viên y tế Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Hà Tĩnh tiến hành đo lưu huyết não và điện não nhằm đánh giá, phát hiện sớm các rối loạn chức năng thần kinh cho bệnh nhân lứa tuổi học sinh

Một trong những rào cản lớn nhất là khoảng cách giữa cha mẹ và con cái. Ở tuổi vị thành niên, trẻ mong muốn được tôn trọng sự riêng tư và có quyền tự quyết nhiều hơn, trong khi cha mẹ thường có xu hướng định hướng, thậm chí áp đặt kinh nghiệm của mình với mong muốn bảo vệ con.

Nếu thiếu sự thấu hiểu, khoảng cách này có thể khiến trẻ ngày càng ít trò chuyện, khó chia sẻ những vấn đề đang gặp phải. Khi đó, những dấu hiệu bất thường về tâm lý có thể bị bỏ qua cho đến khi trở nên nghiêm trọng hơn.

Theo bác sĩ Nguyễn Ngọc Quý, cha mẹ cần chủ động xây dựng mối quan hệ gần gũi, tin cậy với con; tôn trọng những thay đổi về tâm lý, đồng thời quan tâm đến năng lực, sở trường và mong muốn của trẻ để định hướng mục tiêu học tập phù hợp, tránh đặt kỳ vọng vượt quá khả năng.

Một môi trường gia đình an toàn về mặt cảm xúc sẽ giúp trẻ dễ dàng chia sẻ những khó khăn mình đang trải qua. Đây cũng là “chìa khóa” giúp cha mẹ nhận biết sớm những thay đổi bất thường ở con.

Khi trẻ có biểu hiện lo âu, buồn bã, thu mình, thay đổi hành vi hoặc cảm xúc kéo dài, ảnh hưởng đến học tập, sinh hoạt và các mối quan hệ, gia đình nên đưa trẻ đến cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám, đánh giá và hỗ trợ phù hợp.

“Bên cạnh gia đình và ngành Y tế, nhà trường cũng giữ vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm và hỗ trợ học sinh gặp khó khăn về tâm lý. Một môi trường học tập an toàn, thân thiện, nơi học sinh được lắng nghe, tôn trọng và chia sẻ sẽ tạo thêm điểm tựa tinh thần cho các em. Sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và ngành Y tế, cùng sự quan tâm đồng thời đến kết quả học tập và đời sống cảm xúc, sẽ góp phần giúp trẻ phát triển lành mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần”, bác sĩ Nguyễn Ngọc Quý nhấn mạnh.

Phát hiện sớm và can thiệp đúng cách là giải pháp quan trọng giúp trẻ được đánh giá đúng tình trạng, nhận được sự hỗ trợ phù hợp và có cơ hội phục hồi tốt hơn.

Ngày Sức khỏe tâm thần thế giới 10/10/2026, với thông điệp “Lắng nghe trải nghiệm, tiếng nói chân thực, thay đổi thực chất”, một lần nữa nhấn mạnh rằng đối với trẻ em và thanh thiếu niên, lắng nghe càng có ý nghĩa quan trọng. Khi những tâm tư, áp lực và khó khăn của các em được đón nhận bằng sự thấu hiểu thay vì phán xét, các em sẽ có thêm niềm tin để chia sẻ, tìm kiếm sự giúp đỡ và vượt qua những vấn đề tâm lý. Đây cũng là cách thiết thực để gia đình, nhà trường và cộng đồng đồng hành cùng thế hệ trẻ, góp phần xây dựng một môi trường an toàn, nơi sức khỏe tâm thần được quan tâm đúng mức và mỗi trẻ đều có cơ hội phát triển khỏe mạnh, tự tin.

                                                                               Đoàn Loan